مرکز تحقیقات علمی

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

۱.  مقدمه

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، حَمْدًا يَلِيقُ بِجَلَالِهِ وَعَظِيمِ سُلْطَانِهِ، الَّذِي خَلَقَ الْإِنْسَانَ وَعَلَّمَهُ الْبَيَانَ، وَرَفَعَ أَهْلَ الْعِلْمِ دَرَجَاتٍ، وَجَعَلَ الْعِلْمَ نُورًا وَالْجَهْلَ ظُلْمَاتٍ. وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ الْأَتَمَّانِ الْأَكْمَلَانِ عَلَى سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا مُحَمَّدٍ، النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ، مَعْدِنِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، وَعَلَى آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَصَحْبِهِ الْغُرِّ الْمَيَامِينِ، وَمَنْ تَبِعَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.

با الهام از این آموزه الهی که علم، نور هدایت و ابزار تعالی انسان و جامعه دانسته شده است، تحقیقات علمی بنیان اصلی رشد نهادهای تحصیلات عالی و زیربنای توسعه پایدار جوامع معاصر به‌حساب می‌آید. پوهنتون دایکندی با وجود نوپا بودن، در سال‌های اخیر تلاش نموده است تا فرهنگ تحقیق‌محوری را در سطح پوهنتون و جامعه علمی تقویت نماید. با این وجود، چالش‌هایی چون نبود ساختار منسجم تحقیقی، محدودیت منابع مالی، کمبود کادر علمی بلندرتبه و با تجربه، کمبود شیوه های حمایتی، نبود اولویت‌های روشن تحقیقاتی و ضعف در هماهنگی میان بخش ها( رشته ها)، سبب شده است که فعالیت‌های تحقیقی پوهنتون از انسجام و پویایی لازم برخوردار نباشد.

تدوین خط مشی جامع ساماندهی و تقویت تحقیقات علمی یک ضرورت حیاتی برای ارتقای کیفیت تحقیقات، ایجاد نظم و انسجام در مدیریت تحقیقات، تقویت ظرفیت‌های علمی اساتید و محصلین، و افزایش نقش پوهنتون دایکندی در تولید دانش معتبر و کاربردی می‌باشد. این خط مشی با هدف ایجاد یک چارچوب واحد، شفاف و منظم برای راهبردی تمامی فعالیت‌های تحقیقی طراحی شده و مبنای راهبرد ارتقای جایگاه پوهنتون در عرصه علمی خواهد بود.

۲. مبانی حقوقی و استنادات

خط مشی حاضر با هدف ایجاد چارچوبی قانونی، اخلاقی و معیار برای مدیریت و هدایت تحقیقات علمی در پوهنتون دایکندی تدوین شده است. این خط مشی تلاش می‌کند تا ضمن رعایت حقوق ذی‌نفعان، ایجاد محیطی مسئولانه و شفاف برای محققان را تضمین نماید و هماهنگی لازم میان اهداف پوهنتون دایکندی، مقررات داخلی و معیارهای جهانی تحقیق فراهم شود. بدین ترتیب، رعایت مبانی حقوقی و استنادات ذکر شده در این خط مشی، اعتبار علمی فعالیت‌های تحقیقی پوهنتون دایکندی و پایبندی به اصول اخلاقی و قانونی را تضمین می‌کند.

این خط مشی با استناد به موارد ذیل تهیه شده است:

1. قانون تحصیلات عالی و لوایح مربوط به فعالیت‌های علمی و تحقیقی؛
2. رهنمودها و مقررات وزارت تحصیلات عالی در رابطه با تحقیق علمی؛
3. لایحه وظایف مرکز تحقیق و هیئت‌های تحقیق پوهنتون؛
4. راهبرد توسعه علمی و تحقیقاتی پوهنتون دایکندی؛
5. اصول پذیرفته‌شده جهانی در حوزه مدیریت تحقیق و اخلاق تحقیق.

۳.  اهداف خط مشی

اهداف این خط مشی، نقشه راهی روشن و منسجم برای هدایت و ارتقای فعالیت‌های تحقیقی در پوهنتون دایکندی ارائه می‌دهد و تلاش دارد تا محیطی علمی، مسئولانه و مبتنی بر معیارهای اخلاقی و کیفیتی برای تحقیقات ایجاد کند. این اهداف، هم چارچوب کلی برای توسعه و مدیریت تحقیقات علمی در سطح پوهنتون را مشخص می‌کنند و هم زمینه‌ای برای دستیابی به نتایج کاربردی، افزایش مشارکت اساتید و محصلین و تقویت نوآوری و خلاقیت فراهم می‌آورند. همچنین، اهداف خط مشی با تاکید بر هماهنگی میان بخش‌های تحقیقاتی، توسعه ظرفیت‌ها، ارتقای نشرات علمی و ترویج اخلاق تحقیق، تلاش می‌کنند تا تحقیقات پوهنتون نه تنها با کیفیت و اعتبار بالا اجرا شوند، بلکه مطابق با نیازهای جامعه و اولویت‌های علمی کشور نیز باشند.

۱.۳.  اهداف کلی

• ایجاد یک نظام منسجم و معیاری برای مدیریت تحقیقات علمی
• ارتقای کیفیت، کارایی و اعتبار تحقیقات در سطح پوهنتون
• حمایت از نوآوری، خلاقیت و تولید دانش جدید
• افزایش مشارکت اساتید و محصلین در فعالیت‌های تحقیقی

۲.۳.  اهداف اختصاصی

• ساماندهی ساختار تحقیقی و تقویت هماهنگی میان بخش‌های تحقیق در سطح پوهنتون و فراتر از آن
• توسعه ظرفیت‌های تحقیقی و فراهم‌سازی امکانات لازم
• ارتقای سطح نشرات علمی پوهنتون
• جلوگیری از تخلفات علمی و ترویج اخلاق تحقیق
• شناسایی و حمایت از اولویت‌های نیازمحور تحقیقاتی

۴.  اصول و ارزش‌های حاکم بر تحقیق

تحقیقات علمی پایه و اساس توسعه دانش و پیشرفت دانشگاهی است و موفقیت آن مستلزم رعایت اصول و ارزش‌های بنیادین است. این اصول، اعتبار تحقیق، اعتماد جامعه علمی و کیفیت نتایج تحقیق را تضمین می‌کنند. اصول و ارزش‌های حاکم بر تحقیق در پوهنتون دایکندی به شرح ذیل می‌باشند:

۱. شفافیت و پاسخگویی

ارائه دقیق و روشن یافته‌ها و پاسخگویی به ذی‌نفعان علمی، دانشگاهی و اجتماعی، به گونه‌ای که فرآیند و نتایج تحقیق برای همه شفاف باشد.

۲. کیفیت‌محوری و پایبندی به معیارهای علمی

رعایت معیارهای علمی، استفاده از روش‌های تحقیقی معتبر، تحلیل دقیق اطلاعات و ارائه نتایج با دقت و صحت علمی.

۳. امانت‌داری و صداقت تحقیقی

حفظ امانت در گردآوری، تحلیل و انتشار اطلاعات، احترام به حقوق منابع و جلوگیری از هرگونه تحریف یا سرقت علمی.

۴. نوآوری و خلاقیت

تشویق به ایده‌پردازی، ارائه راهکارهای نوین، تولید دانش جدید و پرهیز از تکرار بی‌منطق تحقیقات قبلی.

۵. همکاری و مشارکت علمی میان‌رشته‌ای

ترویج تعامل، تبادل نظر و همکاری میان رشته‌ها و محققان برای ارتقای عمق و کیفیت تحقیقات.

۶. حمایت از تحقیقات نیازمحور و کاربردی

تمرکز بر مسائل واقعی و اولویت‌های علمی و اجتماعی جامعه، و هدایت تحقیقات به سمت حل مشکلات ملموس.

۷. دسترسی عادلانه به فرصت‌های تحقیقی

تضمین بهره‌مندی برابر محققان از منابع، امکانات و حمایت‌های تحقیقاتی، بدون تبعیض یا محدودیت غیرموجه.

۵.  مفاهیم کلیدی

۱. تحقیق علمی

فعالیتی منظم و مبتنی بر روش‌های معتبر است که با گردآوری و تحلیل اطلاعات، به تولید دانش جدید، کشف روابط علمی یا حل یک مسئله مشخص می‌پردازد. هدف آن ارتقای دانش و ارائه راه‌حل‌های علمی برای نیازهای جامعه و پوهنتون است.

۲. مرکز تحقیق

نهادی متشکل از یک استاد از هر رشته (بخش)، که با هدف تسهیل فعالیت‌های تحقیقی و ارائه راهکارها و مشورت‌های علمی به اساتید و محصلین، در همکاری با هیئت اصلی تحقیق و آمریت تحقیق فعالیت می‌کند.

۳. هیئت تحقیق

ساختار تحقیقی در سطح پوهنځی‌ها که وظیفه بررسی، نظارت و پیگیری برنامه‌های تحقیقاتی را بر عهده دارد. این هیئت همچنین مشوره‌های علمی و تخصصی را برای محققان ارائه نموده و تضمین می‌کند که برنامهها مطابق معیارهای علمی اجرا شوند.

۴. برنامه تحقیقاتی

فعالیت علمی برنامه‌ریزی‌شده‌ای که دارای هدف مشخص، روش معلوم، زمان‌بندی معین و نتیجه قابل سنجش است. برنامه باید بر اساس معیارهای علمی و نیازهای پوهنتون یا جامعه طراحی و اجرا گردد.

۵. اخلاق تحقیق

مجموعه اصول و ارزش‌هایی که بر صداقت، شفافیت، امانت‌داری و رعایت حقوق افراد در تمام مراحل تحقیق تأکید دارد. رعایت اخلاق تحقیق تضمین‌کننده اعتبار و صحت نتایج علمی است.

۶. سرقت علمی/ادبی

استفاده بدون اجازه یا بدون ارجاع از ایده‌ها، نوشته‌ها، نتایج یا سایر آثار علمی دیگران است. این عمل تخطی از اصول اخلاق تحقیق شمرده شده و اعتبار علمی فرد را زیر سؤال می‌برد.

۷. نشرات علمی

محصولات تحقیقی معتبر مانند مقالات، کتاب‌ها، گزارش‌ها و اسناد علمی که نتایج تحقیقات را به جامعه علمی منتقل می‌کنند. نشر این آثار باید دقیق، معتبر و مطابق معیارهای علمی باشد.

۶. ساختار تحقیقی پوهنتون دایکندی

ساختار تحقیقی پوهنتون دایکندی به‌منظور ایجاد هماهنگی، انسجام و ارتقای کیفیت فعالیت‌های علمی طراحی شده است. این ساختار با تعریف نقش‌ها و مسئولیت‌های مشخص برای هر رکن، تلاش می‌نماید تا روند تحقیق علمی در سطح پوهنتون به‌صورت منظم، هدفمند و مبتنی بر معیارهای علمی پیش برده شود. در این چارچوب، پنج بخش اساسی ساختار تحقیق شامل آمریت تحقیق، هیئت اصلی تحقیق، مرکز تحقیق، مجله علمی پوهنتون دایکندی و هیئت های فرعی تحقیق پوهنځی‌ها می‌باشند که به‌گونه‌ای مکمل و هماهنگ عمل نموده و زمینه را برای مدیریت مؤثر فعالیت‌های تحقیقی، حمایت علمی از اساتید و محصلین، نشر و اشاعه دستاوردهای پژوهشی، و توسعه فرهنگ تحقیق در سطح پوهنتون فراهم می‌سازند.

۱.۶.  آمریت تحقیق و مجله علمی

نهاد اجرایی و رهبری‌کننده فعالیت‌های تحقیقی پوهنتون که مسئولیت هدایت، تنظیم و نظارت کلی بر امور تحقیق را بر عهده دارد. وظایف اصلی آن شامل:

• رهبری و مدیریت عمومی امور تحقیقاتی پوهنتون
• نظارت بر تطبیق خط میشی ها، برنامه‌ها و اهداف تحقیقی
• هماهنگی میان مرکز تحقیق، هیئت تحقیق و هیئت‌های فرعی
• گزارش‌دهی به معاونیت علمی و پیشنهاد اصلاحات لازم برای بهبود روند تحقیق

۲.۶.  هیئت اصلی تحقیق

مرجع مشورتی و تصمیم‌گیر در سطح پوهنتون که نقش محوری در مدیریت علمی و نظارتی تحقیقات دارد. مهم‌ترین وظایف آن عبارت است از:

• تصویب خطوط اساسی، برنامه‌ها و چارچوب‌های تحقیقاتی پوهنتون
• بررسی و ارزیابی طرح‌های کلان تحقیقی
• نظارت بر اجرای برنامه ها و رعایت اصول اخلاق تحقیق
• تعیین اولویت‌های تحقیقاتی مطابق نیازهای علمی و توسعه‌ای پوهنتون

۳.۶. مرکز تحقیق

بازوی عملیاتی و مدیریتی تحقیق که نقش اساسی در تنظیم، اجرا و پیگیری فعالیت‌های علمی دارد. وظایف مرکز شامل:

• ارایه مشوره و راهنمایی در تعیین بازه زمانی مشخص برای تکمیل برنامه های تحقیقی.
• راهنمایی و مشاوره به استادان پوهنتون دایکندی جهت مدرن‌سازی و معیاری‌سازی تحقیقات علمی استادان و محصلان این پوهنتون.
• ارائه دیدگاه‌ها و پیشنهادهای سازنده به‌منظور ارتقای کمّی و کیفی تولیدات علمی-تحقیقی.
• همکاری با آمریت تحقیق در جهت سازمان‌دهی و برگزاری نشت های علمی و جلسه های آموزشی تحقیقی.
• ارائه راهکارها و دیدگاه‌های سازنده با هدف جدید  و معیاری‌سازی تحقیقات علمی استادان و محصلان پوهنتون دایکندی.
• همکاری با آمریت تحقیق در جهت ایجاد و تحکیم ارتباطات و تعاملات سازنده میان هیئت اصلی تحقیق، ریاست‌های ولایتی و سایر مؤسسات ذی‌ربط، با هدف بهره‌برداری مؤثر از نتایج تحقیقات علمی در حوزه‌های مختلف.
• تلاش در جهت ارایه راهکار برای جلب کمک‎های مؤسسات داخلی و جهانی به منظور انکشاف تحقیقات علمی.

۴.۶. هیئت‌های فرعی تحقیق پوهنځی‌ها

ساختارهای تحقیقی در سطح پوهنځی‌ها که وظیفه هماهنگی و مدیریت مستقیم فعالیت‌های تحقیقاتی رشته‌ها را بر عهده دارند. وظایف آنها:

• بررسی و ارزیابی طرح‌های پیشنهادی تحقیقاتی اساتید و محصلین
• نظارت بر پیشرفت برنامه‌های تحقیقاتی و ارایه گزارش‌های منظم
• شناسایی اولویت‌ها، نیازها و مشکلات تحقیقی رشته‌ها
• پیشنهاد راهکارها و ایجاد پیوند میان بخش‌ها و مرکز تحقیق

۵.۶. مجله علمی پوهنتون دایکندی

مجله علمی پوهنتون دایکندی یکی از ارکان ساختار تحقیقاتی پوهنتون بوده که زیر چتر آمریت تحقیق فعالیت نموده و به‌منظور نشر، اشاعه و ترویج دستاوردهای علمی و تحقیقی اساتید و محصلین ایجاد گردیده است. این مجله با تمرکز بر موضوعات علوم طبیعی، زمینه نشر مقالات علمی–تحقیقی را مطابق معیارهای علمی و اصول اخلاق تحقیق فراهم می‌سازد. مجله علمی پوهنتون دایکندی دارای مدیر مسئول و سردبیر بوده و در چارچوب خط میشی و رهنمودهای تحقیقی پوهنتون فعالیت می‌نماید.

می‌توان مهم‌ترین وظایف و نقش‌های مجله علمی پوهنتون دایکندی را به شرح ذیل تبیین نمود؛

• دریافت، داوری و نشر مقالات علمی–تحقیقی در حوزه علوم طبیعی مطابق معیارهای علمی معتبر
• تطبیق اصول داوری علمی (Peer Review) و رعایت اخلاق تحقیق و نشر
• فراهم‌سازی بستر مناسب برای نشر دستاوردهای تحقیقی اساتید و محصلین پوهنتون
• همکاری و هماهنگی با مرکز تحقیق و هیئت‌های تحقیقی جهت ارتقای کیفیت مقالات
• معرفی و ترویج نتایج تحقیقات علمی در سطح ملی و اکادمیک

۷. اولویت‌های تحقیقاتی پوهنتون دایکندی

با توجه به نیازهای علمی، اجتماعی و توسعه‌ای ولایت دایکندی و در راستای تحقق اهداف طرح کلان پوهنتون، تعیین اولویت‌های تحقیقاتی از اهمیت ویژه برخوردار است. این اولویت‌ها به هدف هدایت محققان، تمرکز تلاش‌ها بر حوزه‌های نیازمحور، و ایجاد پیوند میان تحقیق و توسعه پایدار تدوین شده‌اند. پوهنتون دایکندی با تأکید بر ایجاد ارزش، حل مشکلات محلی و تولید دانش معتبر، حوزه‌های ذیل را به‌عنوان محورهای مهم تحقیقاتی در نظر می‌گیرد:

۱.۷. تحقیقات نیازمحور ولایت دایکندی

تحقیقات نیازمحور در پوهنتون دایکندی باید به‌گونه‌ای هدایت شود که مستقیماً پاسخگوی چالش‌ علمی، آموزشی و اجتماعی ولایت باشد و در عین حال با ظرفیت‌های رشته‌ای موجود در پوهنځی‌ها سازگاری داشته باشد. بر این اساس، حوزه‌های ذیل به‌عنوان اولویت‌های کلیدی تحقیق در چارچوب این خط میشی تعیین گردیده و می‌تواند زمینه‌ساز توسعۀ علمی و بهبود وضعیت آموزشی، زراعتی و فرهنگی در سطح جامعه گردد:

۱. بهبود کیفیت تعلیم و تربیه و ارتقای نظام یاددهی–یادگیری

تحقیق در شیوه‌های جدید تدریس، مدیریت مؤثر صنف، کمبودهای منابع آموزشی و راهکارهای افزایش کیفیت آموزشی در مکاتب، به هدف ارتقای سطح سواد و مهارت‌های یادگیری شاگردان.

۲. ارتقای ظرفیت‌های مسلکی معلمان و بازنگری علمی نصاب تعلیمی

ارزیابی نیازهای حرفه‌ای معلمان، تحلیل محتوا و کفایت نصاب موجود، و پیشنهاد اصلاحاتی که بتواند نظام تعلیم و تربیۀ محلی را با معیارهای جدید آموزشی هم‌سو سازد.

۳. مدیریت پایدار آب‌ها و منابع طبیعی با تمرکز بر چالش کم‌آبی

بررسی کیفیت آب، کاهش منابع زیرزمینی، فرسایش خاک و ارائهٔ راهکارهای علمی و بومی برای حفظ منابع طبیعی در هماهنگی با رشته‌های علوم طبیعی و زراعت، و همکاری با مؤسسات فعال در سکتور زراعت به منظور ارتقای تحقیقات کاربردی و بهره‌برداری پایدار از منابع زراعتی.

۴. افزایش بهره‌وری محصولات زراعتی و باغداری از طریق روش‌های علمی و بومی‌سازی تکنیک‌ها

تحقیق در اصلاح بذر، کنترل بیولوژیک آفات، مدیریت آبیاری و بهبود حاصل‌خیزی خاک با هدف تقویت اقتصاد زراعت‌محور دایکندی.

۵. مطالعات محیط‌زیستی مرتبط با تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بر زراعت و جامعه

تحلیل اثرات خشکسالی، تغییر بارندگی و گرمایش اقلیم بر تولیدات زراعتی، نظام محیط زیستی محلی و زندگی روستایی، همراه با پیشنهاد راه‌حل‌های سازگار با شرایط منطقه.

۶. تحقیقات علوم شرعی در پیوند با مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه محلی

بررسی موضوعاتی چون عدالت اجتماعی، معاملات و همکاری‌های محلی، حل منازعات سنتی، و نقش آموزه‌های اسلامی در تقویت همبستگی و نظم اجتماعی.

۷. ترویج اخلاق و ارزش‌های اسلامی در نهادهای علمی و آموزشی و نقش آن در بهبود فرهنگ یادگیری

مطالعهٔ تأثیر اخلاق اسلامی بر کاهش تنش‌های محیط آموزشی، تقویت روحیهٔ مسئولیت‌پذیری، احترام متقابل و ارتقای عملکرد عمومی در مکاتب و نهادهای علمی.

۲.۷.  تحقیقات بنیادی در علوم طبیعی و اجتماعی

این محور بر تولید دانش نظری، تعمیق پایه‌های علمی رشته‌ها و فراهم‌سازی بستر برای تحقیقات پیشرفته تمرکز دارد. زمینه‌های مهم این بخش شامل:

• علوم بیولوژی، کیمیا، فزیک،ریاضیات، محیط‌زیست و منابع طبیعی
• علوم اجتماعی شامل روان‌شناسی، مدیریت، اقتصاد و انسان‌شناسی
• تحقیقات بنیادی که زیربنای علمی تحقیقات کاربردی آینده را شکل می‌دهد
• مطالعات نظری مرتبط با مبانی علوم شرعی و فقهی، به‌عنوان پایه تحلیلی برای بررسی مسائل اجتماعی و فرهنگی در محورهای دیگر

۳.۷.  تحقیقات میان‌رشته‌ای و نوآورانه

این حوزه بر ایجاد پیوند میان رشته‌ها برای ارائه راهکارهای خلاقانه و مبتنی بر نوآوری تمرکز دارد. مهم‌ترین زمینه‌ها عبارت‌اند از:

• تحقیقات مشترک میان علوم طبیعی، تعلیم و تربیه، زراعت، شرعیات و علوم اجتماعی
• تحقیقات نوآورانه در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر، مدیریت آب و اقلیم
• توسعه روش‌های جدید در تحلیل اطلاعات، مدل‌سازی علمی، تحقیق غیر حضوری و نظام‌های هوشمند
• استفاده از رویکردهای شرعی–اجتماعی در تحلیل مسائل محیط‌زیستی، آموزشی و اقتصادی

۴.۷. تحقیقات مرتبط با توسعه پایدار و محیط زیست

این بخش یکی از اولویت‌های اساسی پوهنتون دایکندی است و شامل موضوعات زیر می‌باشد:

• مدیریت منابع طبیعی، حفاظت از جنگلات، مراتع و اکوسیستم‌های محلی
• ارزیابی تأثیرات تغییرات اقلیمی و ارائه راهکارهای سازگارانه
• توسعه پایدار روستایی، مدیریت ضایعات، حفاظت از خاک و تنوع بیولوژیکی
• تحقیق درباره نقش آموزه‌های شرعی در حفاظت محیط زیست و استفاده مسئولانه از منابع

۵.۷.  تحقیقات فناوری، دیجیتال‌سازی و مدیریت دانش

این محور با توجه به سرعت پیشرفت علوم و تکنولوژی، نقش مهمی در رشد علمی پوهنتون دارد. شامل:

• تحقیق در زمینه فناوری معلوماتی، متصل به شبکه، پایگاه های اطلاعاتی و دیجیتالی‌سازی پروسه‌ها
• کاربرد فناوری در تعلیم و تربیه، زراعت، محیط زیست و مدیریت
• توسعه نظام های هوشمند، تحلیل اطلاعات بزرگ و ارتقای مدیریت دانش
• بررسی چالش‌های اخلاقی، فرهنگی و شرعی مرتبط با فناوری‌های جدید

۸. تنظیم و مدیریت فعالیت‌های تحقیقاتی

به‌منظور انسجام‌بخشی، معیاری‌سازی و ارتقای کیفیت کارهای تحقیقی در پوهنتون، روند مدیریت و تنظیم فعالیت‌های تحقیقاتی مطابق با مراحل و اصول ذیل اجرا می‌گردد:

۱.۸. روند تصویب طرح پیشنهادی

فرآیند تصویب طرح های پیشنهادی تحقیقاتی به‌گونه مرحله‌وار و با رعایت معیارهای علمی انجام می‌شود:

۱. ارائه طرح پیشنهادی
استاد یا محصل، طرح پیشنهادی خویش را مطابق رهنمودهای تدوین طرح پیشنهادی تهیه و به هیئت تحقیق پوهنځی ارسال می‌نماید.

۲. بررسی هیئت تحقیق پوهنځی
هیئت تحقیق پوهنځی طرح پیشنهادی را از لحاظ علمی، روش‌شناسی، مطابقت با اولویت‌های تحقیقاتی و امکانات موجود مورد ارزیابی قرار داده و نظر تخصصی خود را ارائه می‌کند.

۳. هیئت  اصلی تحقیق
هیئت اصلی تحقیق پس از دریافت نظریات پوهنځی، طرح پیشنهادی را از منظر انطباق با خط میشی تحقیقاتی پوهنتون، ظرفیت‌های اجرایی و ارزش علمی برنامه بررسی می‌کند.

۴. تأیید نهایی شورای تحقیق
شورای تحقیق پس از مرور همه مراحل، تصمیم نهایی را در مورد تأیید یا رد طرح پیشنهادی اتخاذ می‌نماید.

۲.۸. نظارت و گزارش‌دهی

برای تضمین پیشرفت منظم و کیفیت مطلوب تحقیقات، روند نظارتی زیر رعایت می‌شود:

۱. گزارش‌های دوره‌ای سه‌ماهه

محققین مکلف‌اند گزارش پیشرفت فعالیت‌های تحقیقاتی را هر سه ماه یک‌بار به هیئت تحقیق پوهنځی و هیئت اصلی تحقیق ارائه نمایند.

۲. ارزیابی میاندوره‌ای

ارزیابی میاندوره‌ای با هدف بررسی تطبیق طرح تحقیق، شناسایی چالش‌ها و ارائه راهکارهای اصلاحی توسط شورای تحقیق و هیئت‌های مربوطه اجرا می‌گردد.

۳. گزارش نهایی و دفاع تحقیقی
پس از تکمیل تحقیق، گزارش نهایی به شورای تحقیق ارائه شده و دفاع تحقیقی مطابق طرزالعمل‌های پوهنتون انجام می‌شود.

۹. اخلاق تحقیق و پیشگیری از سرقت علمی

رعایت اصول اخلاق تحقیق، یکی از مهم‌ترین ارکان تضمین کیفیت و اعتبار علمی در پوهنتون است. به‌منظور تحکیم فرهنگ امانت‌داری علمی، ایجاد شفافیت و جلوگیری از تخطی‌های تحقیقی، موارد ذیل به‌عنوان چارچوب اصلی اخلاق تحقیقاتی در نظر گرفته می‌شود:

۱.۹. رعایت اصول امانت‌داری علمی

محققین مکلف‌اند در تمام مراحل تحقیق (از تدوین طرح پیشنهادی تا نشر نتایج) امانت‌داری علمی را رعایت کنند. این اصل شامل:

• استفاده شفاف و صادقانه از منابع علمی،
• احترام به زحمات محققان دیگر،
• و ارائه یافته‌ها بر اساس شواهد واقعی و قابل‌اعتبار است.

۲.۹. ارجاع‌دهی دقیق و شفاف

تمام اطلاعات، نظریات، نقل‌قول‌ها، روش‌ها و نتایج برگرفته از آثار دیگران باید با رعایت کامل شیوه‌های معتبر ارجاع‌دهی (APA, MLA, Chicago)  و غیره ذکر شوند. عدم ارجاع صحیح، حتی در صورت غیرعمدی، سرقت علمی محسوب می‌شود.

• ارجاع‌دهی باید منسجم، کامل و مطابق با رهنمودهای پوهنتون باشد.
• هرگونه استفاده از منابع غیر حضوری، مقالات، کتاب‌ها یا گزارش‌ها باید با ذکر منبع صورت گیرد.

۳.۹. رعایت حقوق نویسندگان و مشارکت‌کنندگان در فرایند تحقیق:

• سهم علمی هر عضو تیم تحقیقی باید منصفانه و دقیق منعکس شود.
• درج نام نویسندگان باید بر اساس میزان مشارکت علمی باشد، نه جایگاه اداری یا روابط شخصی.
• رضایت آگاهانه مشارکت‌کنندگان در تحقیقات تجربی، میدانی یا انسانی باید پیش از شروع تحقیق کسب گردد.
• حقوق مالکیت فکری باید مطابق قوانین داخلی و خط میشی پوهنتون رعایت شود.

۴.۹. منع جعل اطلاعات، تحریف اطلاعات و تکرار نشر

برای حفظ صداقت علمی، موارد زیر به‌صورت جدی منع می‌گردد:

• جعل اطلاعات (Fabricatio): ساختن اطلاعاتی که وجود خارجی ندارند.
• تحریف اطلاعات (Falsification): تغییر، حذف یا دستکاری اطلاعات برای رسیدن به نتیجه دلخواه.
• سرقت علمی (Plagiarism): استفاده از آثار، ایده‌ها یا یافته‌های دیگران بدون ذکر منبع.
• تکرار نشر (Redundant/Duplicate Publication): نشر دوباره یک تحقیق یا بخش‌هایی از آن در قالب‌های مختلف بدون ذکر اینکه قبلاً نشر شده است.
• نسبت‌دادن نادرست نویسندگی: افزودن، حذف یا جابه‌جایی غیرموجه نام نویسندگان.

نوت: هرگونه تخطی در این زمینه‌ها تخلف جدی تحقیقی محسوب شده و مطابق این خط مشی پیگرد دارد.

۵.۹. رسیدگی به تخطی‌ها توسط هیئت ویژه اخلاق تحقیق

به‌منظور نظارت بر اجرای اصول اخلاق تحقیقی و بررسی موارد تخطی:

• هیئت ویژه اخلاق تحقیق در سطح پوهنتون ایجاد می‌گردد.
• این هیئت صلاحیت دارد شکایات، گزارش‌ها و اسناد مربوط به تخطی‌های تحقیقی را بررسی نموده و بر اساس شواهد تصمیم‌گیری کند.
• هیئت می‌تواند اقدامات ذیل را اتخاذ نماید:
  • هشدار رسمی،
  • الزام به اصلاح یا تکرار مراحل تحقیق،
  • رد طرح پیشنهادی یا گزارش نهایی،
  • تعلیق یا لغو امتیازات تحقیقی،
  • اطلاع‌رسانی به مراجع ذی‌صلاح در موارد تخطی‌های جدی.

فرآیند بررسی تخطی‌ها باید شفاف، عادلانه و مطابق با اصول محرمانگی انجام شود.

۶.۹.  اخلاق تحقیق و پیشگیری از سرقت علمی

• رعایت اصول امانت‌داری علمی
• ارجاع‌دهی دقیق و شفاف
• رعایت حقوق نویسندگان و مشارکت‌کنندگان
• منع جعل اطلاعات، تحریف اطلاعات و تکرار نشر
• رسیدگی به تخطی‌ها توسط هیئت ویژه اخلاق تحقیق

۱۰. حمایت‌ها و مشوق‌های تحقیقی

به‌منظور تقویت فرهنگ تحقیق، افزایش تولیدات علمی و ایجاد انگیزه در میان اساتید و محصلین، پوهنتون مکلف است زمینه‌ها و ابزارهای لازم برای حمایت از فعالیت‌های تحقیقاتی را فراهم سازد. مشوق‌ها و حمایت‌های زیر به‌عنوان چارچوب اساسی پشتیبانی از تحقیقات در نظر گرفته می‌شود:

۱.۱۰. تخصیص بودجه برای برنامه های تحقیقاتی

• پوهنتون سالانه بخشی از بودجه خود را برای تمویل برنامه های تحقیقاتی اختصاص می‌دهد.
• این بودجه بر اساس معیارهایی چون اهمیت علمی، امکان‌پذیری، نیازهای فنی، و اولویت‌های تحقیقاتی توزیع می‌گردد.
• برنامه‌های دارای اهمیت داخلی، نوآوری برجسته یا تأثیرگذاری اجتماعی ـ اقتصادی، از حمایت مالی ویژه برخوردار خواهند بود.
• روند درخواست و دریافت بودجه باید شفاف، رقابتی و مبتنی بر معیارهای معیاری باشد.

۲.۱۰. حمایت از نشر مقالات در مجله های علمی معتبر

• پوهنتون از نشر مقالات محققان در مجله های علمی معتبر داخلی و جهانی حمایت می‌نماید.
• هزینه‌های مربوط به روند مقاله، چاپ و دسترسی آزاد (Open Access) می‌تواند در چارچوب بودجه تحقیقاتی مورد حمایت قرار گیرد.
• آثار علمی منتشرشده در مجله های علمی  با ضریب تأثیر بالا مورد تشویق ویژه قرار می‌گیرند.
• برای افزایش کیفیت نشرات،کارگاه های آموزشی در زمینه نگارش علمی و آماده‌سازی مقالات برگزار می‌گردد.

۳.۱۰. اعطای جوایز تحقیقی به اساتید و محصلین به‌منظور تشویق فعالیت‌های تحقیقاتی

• جوایز سالانه برای بهترین محقق، بهترین مقاله علمی، بهترین برنامه محصلین و نوآوری‌های برتر تعیین می‌شود.
• معیارهای انتخاب بر اساس کیفیت علمی، نوآوری، کاربردپذیری و انطباق با اولویت‌های تحقیقی پوهنتون خواهد بود.
• نتایج جوایز در یک مراسم رسمی اعلام و تقدیرنامه‌ها یا امتیازات مرتبط اهدا می‌گردد.

۴.۱۰. ایجاد فرصت‌های اشتراک در نشست علمی و کارگاه آموزشی

• پوهنتون زمینه اشتراک اساتید و محصلین را در نشست های علمی،کارگاه های آموزشی، ملی و جهانی فراهم می‌نماید.
• اولویت اشتراک برای محققانی است که دارای مقاله پذیرفته‌شده یا مرتبط با حوزه‌های اولویت‌دار پوهنتون باشند.
• حمایت‌ها می‌تواند شامل هزینه سفر، هزینه اشتراک، یا فراهم‌سازی اسناد و تجهیزات لازم باشد.
• تشویق به ارائه یافته‌های علمی در این رویدادها بخشی از معیار ارتقای نمایندگی علمی پوهنتون در سطح داخلی و جهانی است.

۵.۱۰. فراهم‌سازی امکانات آزمایشگاهی و منابع علمی برای تضمین کیفیت و عملی‌سازی تحقیقات

• آزمایشگاه، مراکز تحقیق، کتابخانه‌ها و پایگاه‌های معلوماتی باید مجهز به وسایل، فناوری‌ها و منابع مورد نیاز محقیقان باشند.
• دسترسی اساتید و محصلین به تجهیزات معیاری، مواد کیمیاوی، نرم‌افزارهای تخصصی و بانک اطلاعاتی تسهیل می‌گردد.
• سیستم استفاده از وسایل و خدمات آزمایشگاهی باید منظم، شفاف و قابل دسترس باشد.
• ارتقای مداوم زیرساخت‌های تحقیقی از طریق بودجه انکشافی پوهنتون و همکاری با نهادهای داخلی و جهانی  دنبال می‌شود.

۱۱. مدیریت اطلاعات تحقیقی

مدیریت مؤثر اطلاعات تحقیقی نقش حیاتی در تضمین کیفیت، اعتبار و قابلیت بازتولید تحقیقات علمی دارد. پوهنتون با هدف ارتقای شفافیت، حفظ حقوق محققان و ایجاد بستر مناسب برای تحقیقاتی آینده، اصول و معیارهای ذیل را در زمینه جمع‌آوری، نگهداری و استفاده ازاطلاعات علمی وضع می‌نماید:

۱.۱۱. جمع‌آوری، تحلیل و نگهداری اصولی اطلاعات

• اطلاعات تحقیقی باید با رعایت اصول علمی، روش‌شناسی معتبر و ابزارهای معیاری جمع‌آوری شوند.
• تحلیل اطلاعات  باید بر اساس روش‌های علمی قابل‌قبول، نرم‌افزارهای معتبر و بدون اعمال سلیقه یا دستکاری انجام گردد.
• اطلاعات خام، نتایج تحلیل‌شده، اسناد، پرسش‌نامه‌ها، نمونه‌ها و سایر مواد تحقیقاتی باید به‌صورت منظم ذخیره و آرشیف شوند.
• محققین مکلف‌اند پلان مدیریت اطلاعات (Data Management Plan) را در زمان ارائه طرح پیشنهادی تهیه نمایند.

۲.۱۱. رعایت محرمانگی و حق مالکیت اطلاعات

• اطلاعات مربوط به افراد، نهادها یا برنامه ها دارای حساسیت باید با رعایت اصول محرمانگی و حفظ حریم خصوصی محافظت شوند.
• دسترسی به این نوع اطلاعات تنها با مجوز رسمی محقق مسئول و مسئول شورای تحقیق امکان‌پذیر است.
• مالکیت اطلاعات تحقیقی مطابق قوانین داخلی، خط مشی پوهنتون و توافق‌نامه‌های برنامه ها تعیین می‌شود.
• استفاده دوباره از اطلاعات جمع‌آوری‌شده تنها با رعایت اصول اخلاقی و اخذ اجازه کتبی مجاز است.

۳.۱۱. اشتراک اطلاعات مطابق اصول اخلاقی

• به‌منظور ارتقای شفافیت علمی، محققان تشویق می‌شوند اطلاعات  تحقیقی خویش را پس از تکمیل برنامه ها  با رعایت معیارهای اخلاقی و حقوقی در اختیار محققان دیگر قرار دهند.
• اشتراک اطلاعات باید از طریق مجاری رسمی پوهنتون، بانک اطلاعاتی تحقیقی یا بستر‌های معتبر علمی صورت گیرد.
• اطلاعاتی که شامل اطلاعات شخصی یا محرمانه باشند تنها پس از ناشناس‌سازی (Anonymization) قابل اشتراک‌اند.
• هرگونه استفاده ثانوی از اطلاعات  اشتراک‌شده باید با ذکر منبع و رعایت حق مالکیت فکری انجام گردد.

۴.۱۱. ایجاد بانک اطلاعاتی تحقیقی پوهنتون

• پوهنتون یک بانک اطلاعاتی تحقیقی (Research Data Repository) ایجاد می‌کند تا زمینه ذخیره‌سازی منظم، بازیابی سریع و اشتراک علمی اطلاعات را فراهم سازد.
• بانک اطلاعاتی باید شامل اطلاعات خام، نتایج تحلیل‌ها، گزارش‌ها، مقالات، طرح های پیشنهادی و سایر اسناد علمی باشد.
• سیستم مدیریت اطلاعات باید رقمی، امن، طبقه‌بندی‌شده و دارای قابلیت پشتیبان‌گیری منظم باشد.
• دسترسی به اطلاعات در این بانک اطلاعاتی بر اساس سطوح معین (جوامع عام، محققان داخلی، محققان دارای مجوز) تنظیم می‌گردد.

۱۲. تضمین کیفیت تحقیق

تضمین کیفیت تحقیق یکی از ارکان اساسی ارتقای جایگاه علمی پوهنتون و افزایش اعتبار آثار تحقیقی است. به‌منظور دستیابی به نتایج معتبر، قابل‌اعتماد و اثرگذار، روش های مؤثر ارزیابی، نظارت و بهبود مستمر در مراحل مختلف تحقیق تطبیق می‌گردد. اصول و اجزای زیر چارچوب عملیاتی تضمین کیفیت را تشکیل می‌دهد:

۱.۱۲.  تطبیق روش (Peer-Review) داوری همتا

• تمام طرح های پیشنهادی ، گزارش‌های میاندوره‌ای و یافته‌های نهایی باید از طریق روند داوری همتا توسط متخصصان رشته مورد ارزیابی قرار گیرد.
• داوری همتا باید بی‌طرفانه، علمی، محرمانه و براساس معیارهای معیاری صورت گیرد.
• نتایج داوری شامل توصیه‌ها، اصلاحات مورد نیاز و ارزیابی کلی برای تصمیم‌گیری در مراحل بعدی است.
• استفاده از داوران داخلی و در صورت نیاز، داوران جهانی برای افزایش کیفیت علمی تشویق می‌گردد.

۲.۱۲. تعیین معیارهای کیفیت تحقیق

برای سنجش و ارتقای کیفیت تحقیقات، معیارهای معیاری زیر تعیین و رعایت می‌گردد:

• وضوح اهداف و سوالات تحقیق
• انتخاب روش‌شناسی مناسب و قابل دفاع
• دقت در جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات
• رعایت اصول اخلاق تحقیق و جلوگیری از تخطی‌های علمی
• نوآوری و سهم علمی تحقیق
• ارتباط تحقیق با نیازهای جامعه، بخشی خصوصی و اولویت‌های تحقیقی پوهنتون
• کیفیت نگارش علمی، ساختار منظم، و استناددهی دقیق

نوت: مرکز تحقیق موظف است سالانه رهنمودهای به‌روز شده کیفیت تحقیق را برای محققان ارائه نماید.

۳.۱۲. ارزیابی نهایی توسط متخصصین

• پس از تکمیل برنامه تحقیق، نسخه نهایی گزارش یا مقاله باید توسط یک یا چند متخصص رشته مورد ارزیابی نهایی قرار گیرد.
• ارزیابی نهایی شامل بررسی علمی، اعتبار یافته‌ها، انسجام ساختاری و کاربردپذیری نتایج است.
• پیشنهادات متخصصین برای اصلاح، تکمیل یا ارتقای کیفیت باید پیش از دفاع یا نشر نهایی تطبیق گردد.
• در برنامه های بزرگ یا چندرشته‌ای، ارزیابی نهایی می‌تواند توسط یک هیئت تخصصی انجام شود.

۴.۱۲. تحلیل تأثیر تحقیقات در سطح پوهنتون و جامعه

برای سنجش ارزش و نقش تحقیقات انجام‌شده، تحلیل تأثیر (Research Impact Analysis) به‌صورت منظم انجام می‌شود:

• بررسی میزان استفاده از نتایج تحقیق توسط نهادهای دولتی، بخش خصوصی یا جامعه علمی
• ارزیابی تأثیر اجتماعی، اقتصادی، محیط‌زیستی یا فناوری محور تحقیق
• تحلیل میزان استناددهی به مقالات و آثار تحقیقی
• سنجش نقش تحقیقات در توسعه ظرفیت‌های پوهنتون، ارتقای کیفیت تدریس و توسعه برنامه‌های علمی
• تهیه گزارش سالانه تأثیر تحقیقات و نشر آن برای تصمیم‌گیری در سیاست‌گذاری‌های آینده

۱۳. همکاری‌های علمی و تحقیقی

ارتقای همکاری‌های علمی و تحقیقی یکی از مؤثرترین راهکارهای افزایش ظرفیت‌های تحقیقاتی، بهبود کیفیت تولیدات علمی و گسترش نفوذ علمی پوهنتون در سطح داخلی و جهانی است. این همکاری‌ها زمینه تبادل تجارب، دسترسی به منابع مشترک، انجام برنامه‌های مشترک و توسعه دانش را فراهم می‌سازند. در این راستا، پوهنتون بر اساس اصول و اهداف ذیل، فعالیت‌های همکاری علمی را ایجاد، توسعه و حمایت می‌کند:

۱.۱۳. ایجاد همکاری با پوهنتون‌های داخلی و جهانی

• پوهنتون تلاش می‌نماید با مؤسسات اکادمیک معتبر داخلی و جهانی تفاهم‌نامه‌های همکاری (MoU/MoA) منعقد نماید.
• این همکاری‌ها شامل تبادل معلومات علمی، استفاده از آزمایشگاه، برگزاری برنامه های مشترک، و اشتراک محققان در همایش  و برنامه‌های علمی است.
• معیار انتخاب پوهنتون‌های همکار شامل کیفیت علمی، همسویی در اولویت‌های تحقیقی، و توانایی در ایجاد فرصت‌های مشترک است.
• همکاری‌ها باید بر مبنای احترام متقابل، مشارکت فعال و رعایت اصول علمی صورت گیرد.

۲.۱۳. اجرای برنامه‌های مشترک تحقیقی

• محققان و هیئت‌های تحقیق تشویق می‌شوند برنامه مشترک با پوهنتون‌ها، مؤسسات تحقیقاتی، نهادهای جهانی و مراکز تخصصی را طراحی و اجرا نمایند.
• برنامههای مشترک می‌توانند شامل تحقیقات چندرشته‌ای، تطبیقی، کاربردی و برنامه‌های مرتبط با حل معضلات داخلی و جهانی باشند.
• برای برنامه‌های مشترک، پوهنتون می‌تواند حمایت‌های مالی، تسهیلات آزمایشگاهی و دسترسی به منابع علمی را فراهم سازد.
• مدیریت برنامه‌های مشترک باید بر اساس یک طرح واضح شامل تقسیم نقش‌ها، زمان‌بندی، شاخص‌های ارزیابی و حقوق مالکیت فکری تنظیم گردد.

۳.۱۳. اشتراک در برنامه‌های تبادل علمی و تحقیقاتی به‌منظور رشد ظرفیت فردی و نهادی

• پوهنتون برنامه‌های تبادل استادان، محصلین و محققان را با مؤسسات علمی معتبر هماهنگ می‌نماید.
• برنامه‌های تبادل می‌تواند شامل فرصت‌های بورسیه تخصصی،دوره عملی، بورس‌های کوتاه‌مدت، دوره‌های تخصصی، و اشتراک در تیم‌های تحقیقی باشد.
• اشتراک‌کنندگان مکلف‌اند پس از ختم برنامه، گزارش رسمی ارائه نموده و تجارب و آموخته‌های خود را با همکاران و رشته ‌ها شریک سازند.
• اولویت انتخاب افراد برای برنامه‌های تبادل براساس شایستگی علمی، نیازهای علمی، و نقش آنها در برنامه های تحقیقاتی پوهنتون است.

۴.۱۳. تقویت ارتباط با نهادهای بخش دولتی و خصوصی

• پوهنتون همکاری‌های منظم و هدفمند با نهادهای دولتی، وزارت‌خانه‌ها، مؤسسات تطبیقی، بخش خصوصی و سازمان‌های جامعه مدنی برقرار می‌نماید.
• این همکاری‌ها شامل انجام تحقیقات کاربردی، ارائه مشاوره‌های علمی، مشارکت در تحلیل مشکلات داخی، و طراحی راهکارهای مبتنی بر شواهد است.
• بخش خصوصی می‌تواند حامی مالی برنامه‌های تحقیقاتی، فناوری های جدید و تسهیلات آرمایشگاهی باشد.
• در مقابل، پوهنتون خدمات تحقیقی، تربیه نیروی متخصص، و ارائه تحلیل‌های علمی به نهادهای شریک را فراهم می‌سازد.

۱۴. منابع مالی و مدیریت تمویل

تمویل پایدار و مدیریت شفاف منابع مالی یکی از ارکان اساسی در اجرای موفق برنامه های تحقیقاتی است. به‌منظور تقویت زیربناهای تحقیقی، حمایت از محققان و تضمین استفاده مؤثر از بودجه، پوهنتون چارچوب زیر را برای مدیریت منابع مالی تحقیقاتی در نظر می‌گیرد:

۱.۱۴. استفاده از منابع داخلی پوهنتون

• پوهنتون بخشی از بودجه سالانه خود را به توسعه تحقیقات اختصاص می‌دهد که شامل تمویل برنامه ها، ارتقای آزمایشگاها، دسترسی به منابع علمی و فراهم‌سازی تجهیزات لازم می‌شود.
• تخصیص این بودجه بر اساس اولویت‌های تحقیقی، اهمیت برنامه، میزان تأثیرگذاری و ظرفیت اجرایی آن صورت می‌گیرد.
• شورای تحقیق مکلف است نیازهای مالی برنامه‌های تحقیقاتی را سالانه ارزیابی و برای درج در طرح  بودجه‌ای پوهنتون پیشنهاد نماید.
• منابع داخلی می‌تواند شامل بودجه عملیاتی، بودجه انکشافی، عواید خودپول، هزینه ها و سایر درآمدهای رسمی پوهنتون باشد.

۲.۱۴.  جلب کمک‌های شرکای بیرونی

• پوهنتون تلاش می‌نماید منابع مالی اضافی را از طریق همکاری با نهادهای جهانی، سازمان‌های کمک‌کننده، مؤسسات تحقیقی، بخش خصوصی و دولت به‌دست آورد.
• قراردادهای حمایوی مالی باید مطابق قوانین نافذه، معیارهای شفافیت و الزامات اداری ثبت و مدیریت شوند.
• برنامه‌هایی که از نهادهای بیرونی تمویل می‌شوند باید دارای طرح واضح مصرف بودجه، تقسیم مسئولیت‌ها و گزارش‌دهی منظم باشند.
• شورای تحقیق، دفتر همکاری‌های علمی و واحد مالی پوهنتون مشترکاً مسئول شناسایی فرصت‌های تمویل و آماده‌سازی طرح های پیشنهادی‌ بودجه‌ای خواهند بود.

۳.۱۴. شفافیت در مصرف بودجه تحقیقاتی

• تمامی مصارف تحقیقاتی باید مطابق با مقررات مالی پوهنتون، اسناد مالی معتبر و روش های کنترلی مصرف شوند.
• برای هر برنامه تحقیقاتی، یک حساب مشخص یا کود بودجه‌ای جداگانه ایجاد می‌شود تا مدیریت و پیگیری مصارف به‌صورت دقیق صورت گیرد.
• اسناد مالی شامل بل‌ها، قراردادها، صورت‌حساب‌ها و اسناد تدارکاتی باید به‌طور منظم ثبت و آرشیف شوند.
• هرگونه تخطی، مصرف غیرمجاز یا سوءاستفاده از بودجه تحقیقاتی مطابق با قوانین و طرزالعمل‌های پوهنتون پیگیری خواهد شد.
• تطبیق سیستم حساب‌رسی داخلی به‌طور سالانه برای تضمین شفافیت و جلوگیری از فساد مالی الزامی است.

۴.۱۴. ارائه گزارش مالی سالانه به شورای تحقیق

• واحد مالی مرتبط با برنامه‌های تحقیقاتی مکلف است گزارش مالی سالانه را تهیه و به شورای تحقیق ارائه کند.
• گزارش باید شامل موارد زیر باشد:
  • مجموع بودجه تخصیص‌یافته
  • نحوه مصرف بودجه بر اساس برنامه ها
  • کمک‌های دریافتی از نهادهای بیرونی
  • مصارف عمده و باقی‌مانده بودجه
  • چالش‌ها و پیشنهادات برای بهبود مدیریت مالی
• شورای تحقیق پس از بررسی گزارش سالانه، رهنمودهای لازم را برای بهبود و تقویت روند تمویل صادر می‌نماید.
• خلاصه گزارش مالی می‌تواند برای شفافیت بیشتر به‌صورت رسمی در سطح پوهنتون نشر شود.

۵.۱۴. تقویت ظرفیت مدیریت مالی در بخش تحقیق

پوهنتون با برگزاری کارگاه آموزشی، برنامه‌های کوتاه‌مدت و جلسات آموزشی تلاش می‌نماید ظرفیت کارمندان مالی، مسئولان تحقیق و محققان را در زمینه مدیریت بودجه تقویت کند.

• محققان مکلف‌اند اصول مدیریت مالی برنامه مشخص، روش‌های گزارش‌دهی و استفاده مؤثر از منابع را فراگیرند.
• تشویق به استفاده از نرم‌افزارهای معیاری مدیریت مالی و ایجاد نظام غیر حضوری گزارش‌دهی از اهداف این بخش است.

۱۵. نظارت، پایش و ارزیابی تطبیق پالیسی

برای تضمین اجرای مؤثر و مبتنی بر اصول این خط مشی، روند نظارت و ارزیابی به‌صورت منظم و نظام مند انجام می‌گیرد. شورای تحقیق مسئول رهبری و هماهنگی تمامی فعالیت‌های نظارتی بوده و از رویکردهای علمی، شواهد‌محور و قابل سنجش برای ارزیابی عملکرد استفاده می‌نماید. عناصر اصلی این بخش شامل موارد ذیل است:

۱.۱۵. مسئولیت نظارت

شورای تحقیق به‌عنوان نهاد تسهیل‌کننده و هدایت‌کننده امور تحقیقی، مسئولیت نظارت بر حسن تطبیق مفاد این خط مشی در سطح تمام پوهنځی‌ها و بخش‌ها را بر عهده دارد. این نظارت شامل گردآوری اطلاعات، ارزیابی پیشرفت فعالیت‌ها و ارائه نظر اصلاحی می‌باشد.

۲.۱۵. شاخص‌های نظارت و پایش

برای سنجش میزان تطبیق خط مشی، شاخص‌های مشخص و قابل اندازه‌گیری تعیین می‌گردد، از جمله:

• تعداد تحقیقات انجام‌شده و برنامه های تحقیقی فعال؛
• کیفیت نشرات علمی و میزان انتشار در مجلات معتبر؛
• سطح رعایت اصول اخلاقی تحقیق توسط اساتید و محصلین؛
• میزان مشارکت واحدهای علمی در برنامه‌های تحقیقی ساختاریافته.

۳.۱۵. ارزیابی دوره‌ای و گزارش‌دهی

ارزیابی سالانه عملکرد تحقیقی و میزان تطبیق خط مشی توسط شورای تحقیق انجام شده و نتایج آن در قالب گزارش رسمی به رهبری پوهنتون ارائه می‌گردد. این گزارش شامل تحلیل وضعیت موجود، چالش‌ها، دستاوردها و پیشنهادات اصلاحی می‌باشد.

۴.۱۵. بازنگری پالیسی

به‌منظور حفظ روزآمدی و کارآمدی خط مشی، بازنگری جامع آن هر سه سال یک‌بار صورت می‌گیرد. این بازنگری بر اساس یافته‌های ارزیابی‌ها، تغییرات علمی و نیازهای علمی انجام شده و به تأیید رهبری پوهنتون می‌رسد.

۱۶. میکانیزم نیازسنجی نظام‌مند تحقیقات علمی با مشارکت نهادهای ذی‌ربط

نیازسنجی علمی یکی از ارکان اساسی سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه تحقیق است و نقش کلیدی در هدایت فعالیت‌های پژوهشی به‌سوی حل مسائل واقعی جامعه، نهادهای اجرایی و بخش های توسعه‌ای ایفا می‌نماید. تحقیقات مبتنی بر نیازهای واقعی، ضمن افزایش کارآمدی و کاربردپذیری نتایج پژوهشی، موجب تقویت پیوند میان پوهنتون و جامعه، افزایش اعتماد نهادهای بیرونی به تولیدات علمی، و ارتقای جایگاه پوهنتون در حل چالش‌های داخی، ولایتی و داخی می‌گردد.

پوهنتون دایکندی با درک این اهمیت، میکانیزم نیازسنجی نظام‌مند تحقیقات علمی را به‌عنوان بخشی مکمل و پشتیبان این خط مشی تدوین نموده است تا اولویت‌های تحقیقاتی بر بنیاد شواهد، مشوره‌های تخصصی و نیازهای واقعی ادارات دولتی، بخش خصوصی و نهادهای اجتماعی تعیین گردد.

۱۶.۱. اهداف نیازسنجی تحقیقات علمی

اهداف اصلی این روش عبارت‌اند از:

• شناسایی نظام‌مند چالش‌ها، مشکلات و نیازهای واقعی ادارات، نهادها و بخش های مرتبط؛
• هم‌سوسازی اولویت‌های تحقیقاتی پوهنتون با نیازهای توسعه‌ای ولایت و جامعه؛
• جلوگیری از انجام تحقیقات تکراری، غیرکاربردی یا فاقد اثرگذاری اجتماعی؛
• تقویت تحقیقات کاربردی، مسئله‌محور و مبتنی بر شواهد؛
• گسترش همکاری علمی میان پوهنتون و نهادهای اجرایی و تخصصی.

۱۶.۲. ساختار و سطوح اجرای نیازسنجی

نیازسنجی تحقیقات علمی در پوهنتون دایکندی به‌صورت مرحله‌وار و در چهار سطح اجرایی ذیل انجام می‌گردد:

1. سطح رشته‌ها
2. سطح هیئت‌های تحقیق پوهنځی‌ها
3. سطح هیئت اصلی تحقیق پوهنتون
4. سطح تعامل با ادارات و بخش های مرتبط

۱۶.۳. مراحل و روند اجرایی نیازسنجی

مرحله اول: شناسایی اولیه موضوعات در سطح رشته‌ها

• هر دیپارتمنت(رشته )، بر اساس تخصص علمی، ظرفیت‌های موجود، تجارب تدریسی و تعاملات داخی، عناوین و حوزه‌های پیشنهادی تحقیقاتی را شناسایی می‌نماید.
• این عناوین باید ناظر بر مشکلات، چالش‌ها یا نیازهای علمی، آموزشی، اجتماعی، اقتصادی، محیط‌زیستی یا مدیریتی باشند.
• بخش ها مکلف‌اند عناوین پیشنهادی را به‌صورت مستند و تحلیلی به هیئت تحقیق پوهنځی مربوطه ارسال نمایند.

مرحله دوم: بررسی و تجمیع عناوین در هیئت های تحقیق پوهنځی‌ها

• هیئت تحقیق پوهنځی، عناوین دریافتی از بخش‌ها را از نگاه هم‌پوشانی، اولویت، امکان‌پذیری، و انطباق با خط مشی تحقیقاتی مورد بررسی قرار می‌دهد.
• پس از تجمیع، پالایش و اولویت‌بندی اولیه، فهرست عناوین پیشنهادی به هیئت اصلی تحقیق پوهنتون ارسال می‌گردد.
• هیئت پوهنځی می‌تواند پیشنهادهای اصلاحی یا تلفیقی جهت ارتقای کیفیت موضوعات ارائه نماید.

مرحله سوم: تحلیل و تعیین موضوعات تخصصی درهیئت اصلی تحقیق

• هیئت اصلی تحقیق، فهرست عناوین ارسالی از پوهنځی‌ها را به‌صورت همه‌جانبه بررسی می‌نماید.
• این بررسی شامل ارزیابی علمی، تطابق با اولویت‌های طرح کلان پوهنتون، ظرفیت اجرایی، و میزان اثرگذاری بالقوه تحقیق می‌باشد.
• در این مرحله، موضوعات تخصصی نهایی‌شده برای نیازسنجی بیرونی تعیین و دسته‌بندی می‌گردند.

مرحله چهارم: نظرخواهی رسمی از ادارات وبخش های مرتبط

• آمریت تحقیق، عناوین تخصصی تعیین‌شده را به‌صورت مکتوب رسمی به ادارات دولتی، نهادهای تطبیقی، بخش های خصوصی و سایر بخش‌های مرتبط ارسال می‌نماید.
• در این مکتوب، از نهادهای مربوطه خواسته می‌شود تا:
  • میزان نیازمندی خود به هر موضوع را مشخص نمایند؛
  • پیشنهادهای اصلاحی، تکمیلی یا موضوعات جدید مرتبط را ارائه کنند؛
  • اولویت‌های فوری و میان‌مدت تحقیقاتی خویش را مطرح سازند.
• ابزارهای نظرخواهی می‌تواند شامل فورم‌های کتبی، جلسات مشورتی، مصاحبه‌های تخصصی یا نشست‌های مشترک باشد.

۱۶.۴. تحلیل نتایج نیازسنجی و تعیین اولویت‌های نهایی

• نتایج دریافتی از ادارات و بخش های مرتبط توسط آمریت تحقیق و هیئت اصلی تحقیق تحلیل می‌گردد.
• موضوعات بر اساس معیارهایی چون فوریت، میزان تأثیرگذاری، امکان تطبیق، و هم‌خوانی با ظرفیت‌های علمی پوهنتون اولویت‌بندی می‌شوند.
• فهرست نهایی اولویت‌های تحقیقاتی نیازمحور، به‌عنوان مبنای:
  • تصویب برنامه‌های مشخص تحقیقاتی،
  • تخصیص بودجه،
  • حمایت از پایان‌نامه‌ها و تحقیقات اساتید و محصلین
    مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۱۶.۵. بازخورد و تداوم همکاری

• خلاصه نتایج نیازسنجی و اولویت‌های تعیین‌شده به نهادهای همکار اطلاع‌رسانی می‌شود.
• پوهنتون متعهد است نتایج تحقیقات انجام‌شده را در اختیار ادارات و بخش های ذی‌ربط قرار دهد.
• این روند به‌صورت دوره‌ای (حداقل هر دو سال یک‌بار) بازنگری و به‌روزرسانی می‌گردد تا پاسخ‌گوی تغییرات نیازهای جامعه و نهادها باشد.

جمع‌بندی

روش نیازسنجی تحقیقات علمی با نظرخواهی از ادارات و بخش‌های مرتبط، تضمین‌کننده جهت‌دهی هدفمند، کاربردی و اثرگذار فعالیت‌های پژوهشی پوهنتون دایکندی است. اجرای این روند، نه‌تنها موجب ارتقای کیفیت و اعتبار تحقیقات می‌گردد، بلکه نقش پوهنتون را به‌عنوان یک نهاد علمی پاسخ‌گو، مسئله‌محور و توسعه‌گرا در سطح ولایت و کشور برجسته می‌سازد.

 

۱۷. احکام نهایی

• این پالیسی که در قالب هفده (۱۷) بخش توسط مرکز تحقیق پوهنتون دایکندی تدوین گردیده است، پس از بررسی و تصویب شورای علمی پوهنتون دایکندی، به‌گونه رسمی نافذ شده و مبنای اجرا و تطبیق فعالیت‌های تحقیقاتی در این پوهنتون قرار می‌گیرد تمام اسناد قبلی مغایر با این خط مشی، ملغی و غیرقابل اجرا است.
• تفسیر مفاد این خط مشی بر عهده شورای تحقیق می‌باشد.
• واحدهای مختلف پوهنتون مکلف‌اند مطابق این خط مشی عمل نمایند.